HOÀNG GIÁP NGUYỄN NHÂN THIỆM – DANH SĨ XỨ THANH
Trong số 25 tấm bia Tiến sĩ được dựng vào đợt 2 năm 1653 (truy dựng từ khoa thi năm 1554 – 1652), bia Tiến sĩ khoa thi năm Quang Hưng thứ 6 (1583) có ghi danh tên họ, quê quán của 4 vị đại khoa, trong đó có 3 vị đỗ Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp) và 1 vị đỗ Đồng Tiến sĩ xuất thân (Tiến sĩ). Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Nhân Thiệm là một tân khoa tiêu biểu, làm quan có nhiều đóng góp cho Triều đình, đất nước.
Nguyễn Nhân Thiệm (1563-1645) người xã Bột Thái, huyện Hoằng Hóa nay thuộc xã Hoằng Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Ngay từ nhỏ, Nguyễn Nhân Thiệm nổi tiếng là người thông minh, ham học, nổi bật, đỗ đạt sớm. Năm Quý Mùi, niên hiệu Quang Hưng thứ 6 (1583), Vua Lê Thế Tông cho mở khoa thi. Nguyễn Nhân Thiệm, sau khi đỗ thi Hương đã tham gia kỳ thi Hội, cùng với 3 người khác được trúng cách, vào điện thí. Sau khi xem xét, triều đình cho ông đỗ Đình nguyên (đỗ đầu khoa thi Đình), Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (Hoàng giáp), khi mới 21 tuổi (Lịch triều đăng khoa lục).
Sau khi thi đỗ, ông ra làm quan, phò tá triều đình, làm quan đến chức Thái thường tự khanh, chức quan đứng đầu Thái thường tự, chuyên việc lễ nhạc nghi chế, tế lễ tại các đền, miếu, xã tắc, lăng tẩm của triều đình. Ông còn được cử đi sứ sang triều Minh, thể hiện tài năng và sự tin cậy mà triều đình giao phó.
Sự nghiệp của Nguyễn Nhân Thiệm gắn liền với giai đoạn đất nước phục hưng sau thời kỳ biến động, khi các bậc hiền tài được trọng dụng để giúp vua Lê – chúa Trịnh củng cố chính sự. Nhân cách thanh liêm, cống hiến cho quốc gia và uy tín trong giới sĩ phu đã khiến ông được nhân dân và hậu thế kính trọng.
Năm 1653, 70 năm sau khoa thi, triều đình cho lập bia tiến sĩ cho khoa thi này. Tên họ, quê quán của ông được khắc trên bia Tiến sĩ dựng tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Lúc này, cũng là lúc triều đình đánh giá tài năng và nhân cách của những người đỗ khoa thi. Bài ký khoa thi này do Thám hoa Khương Thế Hiền, Hàn lâm viện đãi chế có ghi rõ: “Những người xuất thân trong khoa này đều là những nhân tài thạc học, bậc tuấn sĩ anh tài, mừng vui được đem tài năng ứng dụng cho đời, giúp việc quân cơ, dẹp trừ nguỵ Mạc”. Văn bia cũng khẳng định: “Hãy lấy những người đỗ trong khoa này mà điểm lại: Có người nổi tiếng nhờ đức hạnh chính sự, có người nổi tiếng là thanh liêm chính trực”. Những dòng trên bia đã khẳng định những phẩm chất và tài năng của những người đỗ của khoa thi này, trong đó có Nguyễn Nhân Thiệm.
Từ một vùng quê giàu truyền thống hiếu học, là một trong số 12 người đỗ đại khoa (Tiến sĩ) của xã Hoằng Lộc – xã có truyền thống hiếu học lâu đời, có Bảng môn đình để vinh danh người đỗ đạt, Nguyễn Nhân Thiệm đã khẳng định mình bằng con đường khoa cử, ghi danh mình trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Nhân Thiệm để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử khoa cử và ngoại giao Việt Nam thời Lê Trung Hưng. Ông không chỉ góp phần tiếp nối truyền thống hiếu học của quê hương xứ Thanh, minh chứng cho sự bền bỉ vượt khó và trọng đạo lý của sĩ tử xưa, mà ông còn để lại tấm gương sáng cho hậu thế về khát vọng học tập và phụng sự đất nước, cùng với nhiều bậc khoa bảng khác, Nguyễn Nhân Thiệm đã góp phần hun đúc nền tinh hoa đạo học Việt Nam.
Nhan Vu