Chiều nay, vợ tôi đi chợ mang về mớ trai bé tí, tươi cười bảo tôi: “Em mua được món quê anh thích đây này”. Tôi khẽ gật đầu nhìn mớ trai nhỏ, lòng không khỏi bồi hồi nhung nhớ quê nhà. Ai đã trải qua khoảng thời gian ấu thơ ở nông thôn sẽ nhận ra ngoài cua, cá thì trai ốc hến cũng là những con vật gắn liền với tuổi thơ của rất nhiều người dân quê Việt. Tôi sinh ra và lớn lên ở một vùng quê nghèo. Những ngày khó khăn của thời bao cấp, bố mẹ tôi thường tận dụng các con vật bé nhỏ sống lầm lũi trong đám bèo, rễ cây và đáy ao hồ như trai, ốc, hến…để chế biến thức ăn. Đó là cách bố mẹ tôi giúp cho bữa cơm gia đình thêm phong phú, đồng thời tăng cường thêm can-xi cho các con đang độ tuổi trưởng thành. Chắc cũng vì lẽ đó nên niểm vui lớn nhất của bọn trẻ chúng tôi sau những giờ học mệt mỏi là những phút giây được đầm ao, lội sông để xúc tép, mò trai mang về nhà cho bố mẹ. Tôi còn nhớ cứ vào khoảng một, hai giờ chiều, khi mặt trời bắt đầu đứng bóng, lũ trẻ trong làng lại í ới gọi nhau vác rổ, cắp chậu ra bờ ruộng hoặc gần mé ao to để mò trai. Tập tính quen thuộc của con trai là thường sống dưới nước và ẩn mình trong bùn, cát. Để bắt được trai, bọn trẻ hay theo thói quen chọn vùng nước cạn ven bờ, tay thì khéo léo đẩy chậu, chân cứ thế dò dẫm dưới bùn, đến khi nào chạm vào thân con trai thì cả bọn lại nhanh nhẹn hụp xuống bắt. Những ngày đầu mới đi mò trai, mấy đứa trẻ chúng tôi thường lúng túng, chẳng thể phân biệt được đâu là đá, đâu là thân con trai, nhưng lâu dần thì cải thiện được rõ rệt. Thậm chí, qua thời gian, nhiều đứa khoẻ và bơi giỏi hơn, còn tranh thủ ra vùng nước sâu, rê chân dậm nhè nhẹ lên nền bùn đất, tranh thủ dùng tay tỉ mẩn vục xuống bùn. Chỉ cần tỉ mỉ và cố gắng, đứa trẻ nào cũng có thể mò được lưng chậu thau nhỏ với vô số trai và trùng trục. Chắc cũng vì lẽ đó nên hầu như nhà nào cũng có một cái vại to hoặc cái chậu thau to để chứa trai, trùng trục, thậm chí cả ốc và hến. Bản thân tôi dẫu vụng về nhưng cũng có lần bắt được một con trai khủng, to bằng nửa cái quạt nan, với lớp vỏ ngoài đen óng. Khi mang về cho vào cái nồi lớn luộc lên thì bất ngờ nhặt được hơn chục hạt ngọc trai nho nhỏ. Dẫu may mắn là thế nhưng do không biết giá trị của ngọc trai nên tôi mang ra cho các em sử dụng để làm bi bắn giải trí cùng nhau. Mãi cho đến sau này, ngẫm lại bản thân mới cảm thấy tiếc nuối. Thông thường, khi mang trai về, mẹ tôi sẽ chế biến được rất nhiều món ăn ngon để cải thiện cho bữa cơm gia đình. Có lúc mẹ tôi sẽ bóp nem, nấu canh chua dọc mùng với trai hoặc nướng trai với mỡ hành ăn kèm với bánh đa. Món trai nướng mỡ hành hoặc trai xào xúc bánh đa là do mẹ tôi tự biến tấu từ món hàu nướng và hến xúc bánh đa mà ra. Cách sơ chế cũng chỉ đơn thuần là rửa sạch trai qua với muối. Sau đó mẹ tôi sẽ trộn thêm ít gia vị và đặt vào vỏ trai cho lên nướng hoặc xếp lên chảo đun khô thì rưới mỡ hành lên. Khi ăn, chúng ta sẽ bẻ bánh đa giòn rụm xúc một thìa nhỏ rồi kẹp vào, cảm nhận trọn vẹn hương vị lạ miệng của món ăn.Tuy nhiên, tôi đặc biệt ấn tượng với món cháo trai mẹ nấu vì vị ngọt đậm đà và phong vị độc đáo. Để món trai không bị dai, mẹ tôi thường tỉ mỉ rửa sạch trai, mang luộc trên lửa to cùng với vài lát gừng thái mỏng. Mẹ thường kiên nhẫn chờ cho nước sôi, khi những con trai hé miệng sẽ lập tức mang ra gạn lấy nước. Trong lúc đó, chị tôi sẽ nhanh tay cho thêm nắm gạo tám hoặc thêm chút gạo nếp vào ninh cháo. Trai gỡ ra lấy thịt, mẹ tôi mang ra bóp nặn rửa sạch nhớt, chất thải với muối và thái thật nhỏ. Chị tôi cũng tranh thủ bắc chảo cho thêm chút hành gừng phi thơm rồi tỉ mỉ cho thịt trai vào xào cùng, kết hợp với chút gia vị là đủ đầy nguyên liệu để chuẩn bị cho món cháo thơm ngon.Khi cháo nhừ, mẹ tôi sẽ cho cả phần thịt trai đã xào ấy vào đánh đều, nêm thêm ít nước mắm ngon, rắc kèm những gia vị không thể thiếu là lá rau răm, gừng băm nhuyễn, ít hành hoa và hạt tiêu. Cũng bởi, thịt trai vốn có tính hàn nên cần phải cho thêm gừng và rau răm để hương vị của cháo thơm ngon hơn mà không bị lạnh bụng. Hôm nào, muốn chăm chút thêm cho món cháo, mẹ sẽ phi thơm thêm một chút hành vàng giòn rắc lên trên bát để điểm tô cho bát cháo màu sắc đẹp mắt và khi ăn sẽ ngầy ngậy đầu lưỡi của vị hành khô phi. Nhiều người thích nấu cháo loãng để ăn cùng quẩy. Còn gia đình tôi lại thích cháo hơi đặc một chút.Những ngày mưa gió, còn gì tuyệt vời hơn việc được ngồi trong nhà nhấm nháp món cháo trai thơm ngon, cảm nhận vị ngọt của thịt trai hoà quyện cùng càm giác ấm nóng của gừng và hạt tiêu. Mẹ tôi thường bảo cháo trai là món ăn dân dã, thường được người dân quê tôi nấu vào những ngày mưa lạnh hoặc khi trong nhà có người ốm cần được bồi bổ sức khỏe. Cháo trai không chỉ có hương vị đậm đà mà còn bổ dưỡng, cung cấp nhiều chất dinh dưỡng cần thiết cho người thưởng thức.Nhiều năm trôi qua, khi bản thân đã dần trưởng thành, có điều kiện đi khám phá và thưởng thức nhiều đặc sản tại các vùng miền khác nhau. Tuy nhiên, mỗi khi được thưởng thức món cháo trai dân dã, lòng tôi lại không khỏi nôn nao nhớ về những kí ức tuổi thơ một thời khó khăn ở quê nhà.
(Nguồn: VNĐN số 79 – tháng 9, năm 2024)