Việc xác định và rút ra thông điệp (hay còn gọi là bài học cuộc sống, ý nghĩa) là một kỹ năng quan trọng giúp học sinh không chỉ hiểu tác phẩm mà còn vận dụng kiến thức văn học vào thực tiễn. Bởi thông điệp là ý tưởng quan trọng nhất, là bài học, cách ứng xử mà tác giả muốn gửi đến người đọc. Đây là phần cốt lõi, là điều mà người đọc rút ra được sau khi tiếp nhận văn bản, giúp người đọc suy ngẫm, chiêm nghiệm và có thể thay đổi cách nhìn, cách sống, định hướng hành vi. Trong Chương trình giáo dục Phổ thông 2018, đây là hướng tiếp cận, mục tiêu và phương pháp mà chương trình giảng dạy môn Ngữ văn hướng đến.
Trong quá trình dạy học, tôi thấy những học sinh lỗi thường gặp khi xác định rút ra thông điệp từ văn bản như:
– Nhầm lẫn rút ra thông điệp với tóm gọn lại nội dung.
– Trả lời lan man xoay quanh nội dung văn bản.
– Kể lại cốt truyện, sự kiện hoặc diễn biến.
– Diễn đạt sơ sài bằng một ý chung chung không có liên hệ, suy nghĩ cá nhân.
Từ thực tiễn đó, tôi xin giới thiệu các bước để học sinh có thể rút ra được thông điệp qua văn bản qua các bước như sau:
Bước 1: Đọc hiểu nội dung và tìm chi tiết đặc biệt
Trước hết, các em hãy bắt đầu bằng việc nắm vững câu chuyện và tập trung vào những gì gây ấn tượng mạnh nhất.
HƯỚNG DẪN CỤ THỂ
Ví dụ minh hoạ: Truyện ngụ ngôn “Ếch ngồi đáy giếng”
1. Xác định chủ đề và nhân vật chính:
– Văn bản nói về cái gì ?
– Nhân vật nào là trung tâm ?
– Chủ đề: Cách nhìn nhận thế giới.
– Nhân vật trung tâm : con ếch
2. Tóm tắt xung đột và kết thúc
– Chuyện gì đã xảy ra với nhân vật ?
– Kết thúc có hậu hay bi kịch ?
– Xung đột: Ếch quá kiêu ngạo, coi thường mọi thứ bên ngoài giếng.
– Kết thúc: Ếch bị con trâu giẫm bẹp vì không chịu nhìn trời đất rộng lớn.
3. Tìm chi tiết mang tính biểu tượng
– Chi tiết nào then chốt đại diện cho điều tác giả muốn nói ?
– Chi tiết biểu tượng: Cái giếng- đại diện cho sự hiểu biết hạn hẹp, môi trường nhỏ bé; sự “kiêu ngạo” của ếch.
Bước 2: Phân tích ý nghĩa sâu xa của sự kiện
Phân tích xem, vì sao tác giả lại xây dựng nhân vật và kết thúc như vậy? Điều tác giả muốn phê phán hay ca ngợi là gì?
HƯỚNG DẪN CỤ THỂ
Ví dụ minh hoạ: Truyện ngụ ngôn “Ếch ngồi đáy giếng” (Bài 2)
1. Ý nghĩa của hành động/Tính cách: Tính cách, hành động của nhân vật chính dẫn đến kết quả nào?
– Ếch kiêu ngạo, tự mãn → Dẫn đến cái chết.
– Ý nghĩa: Tác giả phê phán thói kiêu ngạo, tự mãn trong cuộc sống.
2. Mục đích của tác giả (Hàm ý): Tại sao tác giả lại để câu chuyện kết thúc như vậy?
Tác giả muốn cảnh tỉnh người đọc: Nếu chỉ ở trong môi trường nhỏ hẹp, không chịu học hỏi và kiêu ngạo, bạn sẽ phải trả giá.
3. Khái quát thành lời khuyên: Chuyển ý nghĩa thành lời khuyên có giá trị áp dụng chung.
Lời khuyên: Cần phải mở rộng tầm nhìn, không được chủ quan.
Bước 3: Diễn đạt thành thông điệp hoàn chỉnh
Tổng hợp các ý đã phân tích thành một hoặc hai câu ngắn gọn, mang tính khái quát cao.
Gợi ý một số cách xác định rút ra thông điệp từ văn bản:
– Sau khi đọc văn bản, hãy tự hỏi: tác giả muốn nhắn nhủ với mình điều gì?
– Từ nội dung văn bản, tác giả muốn muốn khuyên mọi người: “Chúng ta hãy…”, “Chúng ta nên…” hoặc “Chúng ta cần…”
=> Khi rút ra được thông điệp lời văn cần diễn đạt thêm suy nghĩ hoặc lí giải của bản thân (Thông điệp ấy có ý nghĩa thế nào với bản thân? Nó còn có giá trị trong đời sống hôm nay không?)
– Thông điệp rút ra từ văn bản này là (Lời khuyên về cách sống hoặc quan điểm tích cực) vì (lý do từ nội dung tác phẩm).
Ví dụ: qua văn bản “Ếch ngồi đáy giếng”
Thông điệp: Chúng ta cần phải luôn khiêm tốn, không ngừng học hỏi và mở rộng tầm nhìn vì nếu tự mãn với những gì mình có, ta sẽ trở nên thiển cận và dễ gặp thất bại trong cuộc sống.
Các văn bản khác:
Tên văn bản
Thể loại
Chi tiết gợi thông điệp
Thông điệp chính
Bài 6: Bàn về đọc sách (Chu Quang Tiềm)
Nghị luận
“Đọc sách không cốt lấy nhiều… phải đọc tinh” ; “sách là kho tàng quý báu của nhân loại”.
Đọc sách là con đường quan trọng nhất để tiếp cận tri thức; cần có phương pháp đọc hiệu quả (đọc tinh, không tham đọc nhiều).
Bài 7: Những kinh nghiệm dân gian về thời tiết
Tục ngữ
“Tháng bảy kiến bò chỉ lo lại lụt”; “Tháng giêng rét đài, tháng hai rét lộc”.
Trí tuệ dân gian là vô giá, được đúc kết từ kinh nghiệm thực tiễn giúp con người thích ứng và làm chủ cuộc sống.
Bài 9: Dòng sông đen
Truyện KHVT
Chiếc tàu ngầm Nau-ti-lux, hành trình dưới đáy đại dương, khám phá những điều bí ẩn.
Khuyến khích trí tưởng tượng, niềm đam mê khoa học và khát vọng khám phá thế giới, chinh phục những điều chưa biết.
Bài 10: Đợi mẹ
Thơ
Hình ảnh người mẹ vất vả, người con nhỏ chờ mẹ, sự bình yên và yêu thương trong căn nhà.
Tình mẹ là tình cảm thiêng liêng và vĩ đại nhất; hãy biết trân trọng những giây phút bình dị bên mẹ.
Mẫu đoạn văn rút ra thông điệp
(Ví dụ với bài “Bàn về đọc sách”)
Thông điệp cốt lõi mà văn bản “Bàn về đọc sách” gửi gắm chính là khẳng định vai trò thiết yếu của sách đối với sự phát triển của con người và xã hội. Tác giả không chỉ ca ngợi sách là “kho tàng quý báu” mà còn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đọc sách có phương pháp. Đọc sách giúp ta tích lũy tri thức, cải tạo tâm hồn và phát triển nhân cách. Qua những lập luận chặt chẽ của Chu Quang Tiềm, em nhận ra rằng, việc đọc sách cần phải được thực hiện một cách chọn lọc, nghiêm túc và có mục đích rõ ràng, tránh đọc lan man, vô bổ. Đây là bài học thực tế để mỗi học sinh rèn luyện thói quen tự học hiệu quả.
Tóm lại, thông điệp của tác phẩm văn học là ý tưởng quan trọng nhất hoặc bài học về cách ứng xử, cách sống mà tác giả muốn truyền đạt đến người đọc qua các hình tượng nghệ thuật. Nó không phải là tóm tắt câu chuyện, mà là ý nghĩa vượt ra ngoài câu chuyện và có giá trị phổ quát đối với mọi người./.