Để khỏi phải tranh cãi ngay từ đầu, tớ không hỏi tại sao mọi người nghĩ cần có giai đoạn chuyển tiếp giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa cộng sản như những mô hình sản xuất thống trị. Như Peter Kropotkin đã nói, “Chưa bao giờ có một sai lầm tai hại hơn sai lầm về ‘Cuộc cách mạng một ngày'”, và như Bakunin đã nói, có một “giai đoạn chuyển tiếp dài ngắn khác nhau chắc chắn sẽ theo sau Cách mạng Xã hội”.
Câu hỏi của tớ ở đây tập trung vào lý do tại sao mọi người gọi giai đoạn chuyển tiếp này là “chủ nghĩa xã hội”.
Cụ thể, tớ thấy mọi người cố gắng mô tả các giai đoạn khác nhau như thế này:
-
Chủ nghĩa tư bản – Tư hữu phương tiện sản xuất
-
Chủ nghĩa xã hội – Nhà nước sở hữu phương tiện sản xuất
-
Chủ nghĩa cộng sản – Xã hội không nhà nước và không giai cấp phân phối theo nhu cầu
Tuy nhiên, tớ không tìm thấy nguồn gốc của việc mọi người định nghĩa chủ nghĩa xã hội theo cách này.
Vậy câu hỏi của tớ là: Có nhà lý luận xã hội chủ nghĩa nổi tiếng nào thực sự xác định chủ nghĩa xã hội theo cách này không, hay đó chỉ là một quan niệm sai lầm phổ biến?
Tớ cũng muốn xem xét những nguồn tớ đã kiểm tra cho đến nay. Thông thường, tớ thấy định nghĩa về chủ nghĩa xã hội này được sử dụng bởi những người theo chủ nghĩa Mác-Lênin, và tớ tin rằng điều này được ngụ ý khi gọi những nơi như Trung Quốc là “chủ nghĩa xã hội hiện thực”.
Tuy nhiên, theo như tớ biết, cả Marx và Lenin đều không định nghĩa chủ nghĩa xã hội như vậy.
Đối với Marx, các từ cộng sản và xã hội chủ nghĩa được sử dụng thay thế cho nhau. Trích dẫn từ Oxford Handbook of Karl Marx, “Marx đã sử dụng nhiều thuật ngữ để chỉ một xã hội hậu tư bản – chủ nghĩa nhân văn tích cực, chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản, lĩnh vực cá nhân tự do, sự liên kết tự do của các nhà sản xuất, v.v. Ông ấy đã sử dụng những thuật ngữ này hoàn toàn thay thế cho nhau. Quan niệm rằng ‘chủ nghĩa xã hội’ và ‘chủ nghĩa cộng sản’ là những giai đoạn lịch sử riêng biệt là xa lạ với tác phẩm của ông và chỉ xuất hiện trong từ điển thuật ngữ của chủ nghĩa Mác sau khi ông qua đời.”
Khi Marx thảo luận về giai đoạn chuyển tiếp giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa cộng sản, ông ấy đã sử dụng cụm từ “chuyên chính vô sản”. Ví dụ, trong Phê phán chương trình Gotha, ông ấy nói:
Giữa xã hội tư bản và xã hội cộng sản nằm giai đoạn chuyển đổi cách mạng của cái này thành cái kia. Tương ứng với điều này cũng là một giai đoạn chuyển đổi chính trị, trong đó nhà nước không thể là gì khác ngoài chuyên chính vô sản cách mạng.
Tớ đã thấy một số người theo chủ nghĩa Mác-Lênin cũng chỉ ra điều này, nhưng sau đó nói rằng đây chỉ là một điểm về thuật ngữ đã thay đổi với Lenin, người đã định nghĩa lại giai đoạn này là chủ nghĩa xã hội, dành chủ nghĩa cộng sản cho xã hội không nhà nước và không giai cấp.
Tuy nhiên, tớ không tìm thấy Lenin làm điều này. Thay vào đó, ông ấy dường như làm điều ngược lại. Ví dụ, viết năm 1919, Lenin nói:
Chủ nghĩa xã hội có nghĩa là xóa bỏ giai cấp. Chuyên chính vô sản đã làm tất cả những gì có thể để xóa bỏ giai cấp. Nhưng giai cấp không thể bị xóa bỏ trong một sớm một chiều. Và giai cấp vẫn còn và sẽ còn tồn tại trong thời đại chuyên chính vô sản. Chuyên chính sẽ trở nên không cần thiết khi giai cấp biến mất. Nếu không có chuyên chính vô sản, chúng sẽ không biến mất.
Ở đây, chúng ta có thể thấy rõ ràng chủ nghĩa xã hội được mô tả là không giai cấp, trong khi chuyên chính vô sản là giai đoạn chuyển tiếp vào chủ nghĩa xã hội. Chúng khác nhau.
Tương tự, Lenin đã thẳng thừng phủ nhận rằng Liên Xô cấu thành bất kỳ “chủ nghĩa xã hội hiện thực” nào. Như ông ấy đã nói trong Thuế bằng hiện vật:
Tôi nghĩ rằng, không ai khi nghiên cứu vấn đề về hệ thống kinh tế của Nga đã phủ nhận tính chất chuyển tiếp của nó. Và tôi nghĩ rằng, không có người cộng sản nào phủ nhận rằng thuật ngữ Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết ngụ ý quyết tâm của chính quyền Xô viết để đạt được sự chuyển đổi sang chủ nghĩa xã hội, chứ không phải là hệ thống kinh tế hiện có được công nhận là một trật tự xã hội chủ nghĩa.
Tớ nghĩ có lẽ sự nhầm lẫn ở đây đến từ Lenin trong Nhà nước và Cách mạng định nghĩa lại “chủ nghĩa cộng sản giai đoạn đầu” của Marx là chủ nghĩa xã hội:
[Trong] giai đoạn đầu của xã hội cộng sản (thường được gọi là chủ nghĩa xã hội), “luật tư sản” không bị bãi bỏ hoàn toàn, mà chỉ một phần, chỉ tương ứng với cuộc cách mạng kinh tế đạt được cho đến nay, tức là chỉ đối với phương tiện sản xuất.
(Cá nhân tớ thích thuật ngữ của Marx hơn, vì nó nhấn mạnh rằng chúng ta không đang xem xét các mô hình sản xuất khác nhau, mà là sự phát triển hơn nữa của cùng một mô hình sản xuất, giống như chủ nghĩa đế quốc không phải là một mô hình sản xuất riêng biệt so với chủ nghĩa tư bản, ngay cả khi đó là một “giai đoạn cao hơn”.)
Có vẻ như một cách trình bày chính xác hơn về lý thuyết chuyển tiếp này trông như thế này:
-
Chủ nghĩa tư bản – Tư hữu phương tiện sản xuất. (Có thể có một số giai đoạn của chủ nghĩa tư bản.)
-
Chuyên chính vô sản – Giai đoạn chuyển tiếp giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội. Giai cấp (như vô sản) vẫn còn, nhưng đã lật đổ giai cấp tư sản và đang tháo dỡ cấu trúc giai cấp.
-
Chủ nghĩa xã hội / Chủ nghĩa cộng sản giai đoạn đầu – Một xã hội không giai cấp và không nhà nước (nhà nước tàn lụi?) vẫn còn dấu ấn sau “cơn đau đẻ” của chủ nghĩa tư bản, chẳng hạn như phân phối theo giờ lao động.
-
Chủ nghĩa cộng sản / Chủ nghĩa cộng sản giai đoạn cao hơn – Một xã hội không giai cấp và không nhà nước được tổ chức “mỗi người theo khả năng của mình, mỗi người theo nhu cầu của mình”.
Lý thuyết tốt nhất mà tớ tìm thấy từ nghiên cứu của mình cho đến nay là đây là một sự lệch lạc do Stalin đưa ra, có lẽ với ý tưởng về “chủ nghĩa xã hội trong một nước”. Tuy nhiên, tớ chưa tìm thấy Stalin từng xác định chuyên chính vô sản với chủ nghĩa xã hội. Thay vào đó, ông ấy dường như nhấn mạnh rằng nhiệm vụ của chuyên chính vô sản vẫn là chuyển đổi mọi thứ sang chủ nghĩa xã hội.