Dòng sông huyền thoại
“Nhị Hà quanh bắc sang đôngKim Ngưu, Tô Lịch là sông bên này”.
Câu ca dao nhắc đến ba dòng sông chảy qua nội đô Hà Nội và đó cũng chính là không gian văn hóa của kinh thành Thăng Long xưa. Cố Giáo sư sử học Trần Quốc Vượng từng ví Thăng Long xưa được bao bọc bởi “tứ giác nước”. Sông Hồng uốn khúc từ phía bắc sang phía đông kinh thành, sông Tô Lịch là phân lưu của sông Hồng, kết nối hai phía đông-tây và chạy dọc theo phía tây thành phố.
Trong khi đó, sông Kim Ngưu, một nhánh của của sông Tô Lịch nằm ở phía nam. Giao thông đường thủy thời xưa đóng vai trò hết sức quan trọng trong đời sống, nên kinh thành Thăng Long cũng chính là một thương cảng khổng lồ. Hàng hóa các nơi đưa đến kinh thành, sẽ được chuyên chở tiếp trên tuyến sông Tô Lịch đi từ phía đông sang phía tây. Đây cũng là lý do nhiều làng nghề mọc lên ven sông Tô Lịch do thuận lợi về giao thương mà nổi bật là những làng nghề mạn Kẻ Bưởi, Kẻ Cót…
Trong đời sống văn hóa-tâm linh, sông Tô Lịch có vai trò rất quan trọng. Kinh đô Thăng Long được gọi là vùng đất của “Núi Nùng-sông Tô”. Dân gian thường gọi cặp biểu tượng này là: Nùng Sơn chính khí-Tô Lịch giang thần.
Theo sử sách xưa, tại vùng đất sau này là kinh thành Thăng Long có một ngôi làng mang tên Long Đỗ. Trưởng làng Long Đỗ là Tô Lịch (thế kỷ thứ III-IV). Do có công với làng xóm, cho nên sau khi ông qua đời, người dân lấy tên ông đặt cho tên dòng sông bên cạnh ngôi làng.
Từ một nhân vật lịch sử, Tô Lịch hóa thành thần sông. Cũng từ thuở ấy, ngôi làng bên sông Tô Lịch có một quả núi đất gọi là Nùng Sơn. Người dân dựng đền thờ thần Long Đỗ, cũng chính là thần sông Tô Lịch.
Khi Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long, núi Nùng trở thành nơi dựng điện thiết triều của nhà Lý. Thần Tô Lịch hóa thân thành hình tượng con ngựa trắng báo mộng để giúp Lý Thái Tổ xây dựng kinh thành khi nhiều lần xây dựng bị sụp đổ. Bởi thế, ngôi đền thờ thần Tô Lịch ở phía đông Kinh Thành được gọi là đền Bạch Mã, tọa lạc ở phố Hàng Mã, phường Hoàn Kiếm (Hà Nội).
Do sự biến đổi của môi trường cũng như tác động của bàn tay con người, nhất là thời Pháp thuộc, cửa sông Tô Lịch thông với sông Hồng đã không còn. Tương tự, sông Thiên Phù – một cửa lấy nước khác của sông Tô Lịch từ sông Hồng cũng bị lấp, nên sông Tô Lịch dần trở thành “dòng sông chết”. Nhiều đoạn sông còn bị lấn chiếm, san lấp sử dụng trái phép, nhất là giai đoạn những năm 1980-1990 của thế kỷ trước.