Không khí sạch và bầu trời xanh là những yếu tố thiết yếu đối với sức khỏe và chất lượng cuộc sống. Tuy nhiên, ô nhiễm không khí đang trở thành một trong những thách thức môi trường nghiêm trọng trên toàn cầu, gây tổn hại không chỉ đối với con người mà còn đối với hệ sinh thái, nền kinh tế và khí hậu.
Theo Liên hợp quốc, ô nhiễm không khí trong năm 2025 góp phần gây ra khoảng 6,4 triệu ca tử vong sớm, khoảng 5,5 triệu ca hen suyễn mới ở trẻ em và hàng triệu trường hợp mắc các bệnh như tiểu đường, sa sút trí tuệ và tim mạch. Gánh nặng này đặc biệt lớn đối với những nhóm dân cư dễ bị tổn thương.
Ô nhiễm không khí phức tạp hơn những gì mắt thường nhìn thấy
Ô nhiễm không khí thường được hình dung qua những lớp khói mù hoặc bầu trời chuyển màu. Tuy nhiên, nhiều chất ô nhiễm nguy hiểm lại không thể nhìn thấy bằng mắt thường.
Các chất ô nhiễm phổ biến gồm bụi mịn PM2.5, PM10, ozone tầng đối lưu, nitrogen dioxide (NO₂), sulfur dioxide (SO₂) và carbon monoxide (CO). Trong đó, PM2.5 có đường kính không quá 2,5 micromet, nhỏ hơn khoảng 30 lần so với chiều rộng một sợi tóc người, có thể xâm nhập sâu vào phổi và đi vào máu.
Nguồn phát thải cũng rất đa dạng, từ các nhà máy, phương tiện giao thông, hoạt động đốt nhiên liệu hóa thạch, đốt sinh khối, đốt rác ngoài trời đến các nguồn trong hộ gia đình như bếp sử dụng than hoặc nhiên liệu rắn.
Đáng chú ý, không phải tất cả chất ô nhiễm đều được phát thải trực tiếp. Một số chất được hình thành trong khí quyển thông qua các phản ứng hóa học giữa các chất tiền thân, ánh sáng mặt trời, hơi nước và các loại khí khác. Ozone tầng đối lưu là một ví dụ điển hình, được hình thành khi các chất tiền thân như nitrogen oxides, carbon monoxide, methane và hợp chất hữu cơ dễ bay hơi phản ứng dưới ánh sáng mặt trời.
Một số chất gây ô nhiễm không khí đồng thời góp phần làm Trái đất nóng lên. Methane, carbon đen, ozone tầng đối lưu và hydrofluorocarbon thuộc nhóm các chất ô nhiễm khí hậu tồn tại trong thời gian ngắn, nhưng có tác động mạnh đến hệ thống khí hậu.
Đặc biệt, carbon đen được tạo ra từ quá trình đốt cháy không hoàn toàn nhiên liệu hoặc vật chất hữu cơ. Khi lắng đọng trên băng và tuyết, carbon đen làm giảm khả năng phản xạ ánh sáng của bề mặt, hấp thụ thêm nhiệt và thúc đẩy quá trình tan băng.
Do đó, cải thiện chất lượng không khí không chỉ mang lại lợi ích trực tiếp cho sức khỏe mà còn có thể tạo ra lợi ích đồng thời trong ứng phó biến đổi khí hậu. Giảm sử dụng nhiên liệu hóa thạch, thúc đẩy năng lượng sạch, giao thông ít phát thải và sản xuất công nghiệp sạch hơn có thể đồng thời giảm ô nhiễm không khí và phát thải khí nhà kính.
Cần hành động từ cá nhân đến chính sách
Để nâng cao hơn nữa nhận thức về vấn đề này, Ngày Quốc tế Không khí sạch vì bầu trời xanh năm 2026 lấy chủ đề “Không khí sạch, lựa chọn lành mạnh: Cùng hành động vì con người và hành tinh”, nhấn mạnh vai trò của cả hành động cá nhân và giải pháp tập thể trong cải thiện chất lượng không khí.
Ở cấp độ đô thị, quy hoạch giao thông hợp lý, phát triển giao thông công cộng, khuyến khích phương tiện phát thải thấp và kiểm soát các nguồn phát thải công nghiệp là những giải pháp quan trọng. Trong lĩnh vực năng lượng, chuyển dịch sang các nguồn năng lượng sạch hơn sẽ giúp giảm đồng thời nhiều loại chất ô nhiễm.
Nông nghiệp cũng có vai trò đáng kể. Kiểm soát việc đốt phụ phẩm nông nghiệp, sử dụng phân bón hiệu quả và giảm phát thải ammonia có thể góp phần hạn chế sự hình thành bụi mịn PM2.5.
Trong mỗi gia đình, lựa chọn nhiên liệu và thiết bị nấu nướng sạch hơn, hạn chế đốt rác và giảm sử dụng các sản phẩm tạo ra hợp chất hữu cơ dễ bay hơi cũng là những hành động thiết thực.
Tuy nhiên, để tạo ra thay đổi lâu dài, các giải pháp cần vượt ra ngoài phạm vi từng cá nhân. Các quốc gia cần xây dựng và thực thi tiêu chuẩn chất lượng không khí, tăng cường hệ thống quan trắc, công khai dữ liệu và kiểm soát phát thải dựa trên cơ sở khoa học.
Một trong những cách tiếp cận quan trọng là quản lý theo “vùng không khí” – khu vực chịu ảnh hưởng của cùng một khối không khí – thay vì chỉ dựa vào ranh giới hành chính. Bởi ô nhiễm không dừng lại ở biên giới của một thành phố hay một quốc gia, các chất ô nhiễm có thể được phát tán trên khoảng cách rất xa bởi gió và các hệ thống khí quyển.
Ngày Quốc tế Không khí sạch vì bầu trời xanh vì thế không chỉ là dịp nâng cao nhận thức mà còn là lời kêu gọi hành động. Bảo vệ bầu không khí là trách nhiệm chung của chính phủ, doanh nghiệp, nhà khoa học và cộng đồng. Một bầu trời xanh không chỉ là hình ảnh đẹp của thiên nhiên, mà còn là dấu hiệu của một môi trường lành mạnh và một tương lai bền vững.
Nhân ngày này, Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres cũng nhấn mạnh tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường không phải là những lựa chọn đối lập. Theo ông, khoa học và kinh tế đều cho thấy đầu tư cho không khí sạch mang lại lợi ích rõ rệt, với mỗi 1 USD đầu tư vào các giải pháp đã được chứng minh có thể đem lại 15 USD lợi ích.
“Giảm ô nhiễm không khí không chỉ bảo vệ sức khỏe, nâng cao năng suất mà còn góp phần xây dựng các xã hội có khả năng chống chịu và thịnh vượng hơn. Tôi kêu gọi các chính phủ, doanh nghiệp và nhà đầu tư hành động ngay, trong đó đẩy nhanh chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch là một trong những giải pháp nhanh và hiệu quả để cải thiện chất lượng không khí, đồng thời ứng phó với biến đổi khí hậu”, Tổng thư ký chia sẻ.