Hiệu trẻ của Bài Chòi dân gian Quy Nhơn (Bình Định) đối đáp tại một hội Bài Chòi (Ảnh: baobinhdinh.com.vn)
Bài Chòi là nghệ thuật trình diễn phổ biến ở khu vực Trung Bộ, từ tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên – Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa và Đà Nẵng. Bài Chòi kết hợp âm nhạc, thơ ca, diễn xuất, hội họa và văn học, với hai hình thức chính là chơi Bài Chòi và trình diễn Bài Chòi.
Ngày xưa Bài Chòi là một hình thức sinh hoạt văn hóa và giải trí trong cộng đồng làng xã. Người trình diễn và gia đình họ đóng vai trò giảng dạy bài bản và các kỹ năng ca hát, trình diễn cũng như cách làm thẻ bài cho các thế hệ sau này qua hình thức truyền miệng.
Theo nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan, Bài Chòi là loại hình nghệ thuật vừa mang tính trình diễn vừa mang tính thực hành xã hội; có sự kết hợp khéo léo của thơ, nhạc, hát, diễn xuất. Đặc biệt, khả năng trình diễn tự nhiên, dí dỏm và khả năng ứng tác tại chỗ của anh Hiệu (người chủ trì trong hội chơi Bài Chòi) góp phần quan trọng tạo nên sự khác biệt của Bài Chòi so với các loại hình hình nghệ thuật dân gian khác.
Theo Uỷ ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, hồ sơ đề cử di sản văn hóa phi vật thể Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam đáp ứng những tiêu chí như là một hoạt động văn hoá quan trọng trong cộng đồng làng xã, đáp ứng nhu cầu giải trí và thưởng thức nghệ thuật của cộng đồng.
Các câu chuyện trong Bài Chòi là những bài học đạo đức, thể hiện tình yêu quê hương đất nước, sự gắn kết cộng đồng và những kinh nghiệm trong cuộc sống của người dân. Hồ sơ đề cử đã chỉ ra được vai trò quan trọng của người lưu giữ di sản. Là một di sản của cộng đồng, việc truyền dạy Bài Chòi diễn ra chủ yếu trong gia đình, câu lạc bộ, ngoài ra, Bài Chòi còn được truyền dạy trong các trường học. Việc thực hành di sản Nghệ thuật Bài Chòi thúc đẩy sự bình đẳng về giới tính cũng như sự tôn trọng lẫn nhau giữa các cộng đồng.
Việc ghi danh Nghệ thuật Bài Chòi khuyến khích đối thoại giữa các cộng đồng, các nhóm người và cá nhân; tạo cơ hội trao đổi và chia sẻ kinh nghiệm giữa những người thực hành, qua đó làm phong phú kiến thức và kỹ năng liên quan đến việc thực hành các hình thức nghệ thuật. Việc ghi danh cũng có thể củng cố mối liên kết giữa các cá nhân, các nhóm người và các câu lạc bộ thực hành di sản và thực hành các truyền thống văn hoá khác thông qua các hoạt động trình diễn và lễ hội liên quan. Hơn nữa, việc ghi danh sẽ nâng cao nhận thức về sự đa dạng của di sản văn hoá phi vật thể vì Nghệ thuật Bài Chòi là sự kết hợp của nhiều lĩnh vực văn hoá – nghệ thuật;…
Theo các nhà khoa học trong và ngoài nước, tại một số nơi trên thế giới cũng có những dạng độc diễn tương đồng như nghệ thuật Bài Chòi dân gian Việt Nam, chẳng hạn như Pansori ở Hàn Quốc, Cổ từ ở Trung Quốc, Hát nói ở Algeria và Ấn Độ…
Giáo sư-tiến sỹ Yves Defrance (Pháp) đã phân tích về sự độc đáo của nghệ thuật Bài Chòi: “Thật thích thú khi chúng tôi tìm thấy ở Bài Chòi có những điểm chung với nghệ thuật truyền thống Âsiklik của những người hát thơ cổ của Thổ Nhĩ Kỳ, những người di cư từ cộng đồng này đến cộng đồng khác… Sự thực, tính độc diễn trong Bài Chòi có điểm chung với loại hình truyền thống ở châu Á như Pansori của Hàn Quốc…
Ngày 7/12/2017 tại Phiên họp Uỷ ban liên chính phủ Công ước 2003 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 12 của UNESCO diễn ra tại Jeju (Hàn Quốc), nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam đã chính thức được UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Nghệ thuật hát Bài Chòi Trung bộ được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại là điều kiện vô cùng quan trọng để các địa phương trong việc bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật Bài Chòi. Trong thời gian qua đã có nhiều địa phương đưa nghệ thuật Bài Chòi vào trong mọi sinh hoạt của đời sống và hoạt động du lịch địa phương, như: Tại ngày hội văn hóa dân gian do trường THPT Trần Phú (quận Hải Châu, Đà Nẵng) tổ chức vừa qua (tháng 1/2018), không chỉ đông đảo học sinh mà rất nhiều người dân xung quanh cũng vào nghe hô hát Bài Chòi.
Tại Bình Định, ngày Mùng 1 Tết năm nay lần đầu tiên có một resort ở TP Quy Nhơn đã mời các nghệ nhân về tổ chức hội đánh Bài Chòi cổ Bình Định theo hình thức linh hoạt, phù hợp tạo không khí rộn ràng tươi vui phục vụ du khách thư giãn ngày xuân.
Tại TP. Hội An (Quảng Nam) nghệ thuật hô, hát Bài Chòi là bộ môn không thể thiếu trong các chương trình biểu diễn nghệ thuật diễn ra thường xuyên ở thành phố, các xã phường, các trường học, doanh nghiệp trên địa bàn TP. Hội An. Nhiều năm nay, nghệ thuật hô, hát Bài Chòi đã trở thành là môn học chính thức trong các trường THCS trên địa bàn TP. Hội An.
Hội An hiện có không dưới 10 đội, nhóm hô, hát Bài Chòi từ thành phố đến cơ sở; thường xuyên được tham gia vào hơn 30 chương trình lễ hội hằng năm, tạo nên tính khác biệt của lễ hội ở Hội An. Đặc biệt, trong khuôn khổ Tuần lễ Cấp cao APEC và Hội nghị Bộ trưởng Tài Chính vừa qua, nghệ thuật Bài Chòi đã được sử dụng làm “món ăn tinh thần” trong các chương trình lễ hội, tạo dấu ấn tốt đẹp đến du khách quốc tế đến với Hội An.
Chưa dừng lại ở đó, trò chơi Bài Chòi Hội An đã vươn xa, để đi giao lưu với nhiều tỉnh, thành phố trong nước như: TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội, Khánh Hòa, Lâm Đồng, Thái Nguyên, Sóc Trăng, Quảng Ninh, Thanh Hóa,… Đặc biệt, Bài Chòi Hội An đã có 9 lần xuất ngoại giao lưu tại 7 quốc gia Thái Lan, Trung Quốc, Hàn Quốc, Đức, Ý, Hungary, Nhật Bản…
Việc UNESCO ghi danh nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ Việt Nam vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại có ý nghĩa to lớn, khẳng định bản sắc văn hóa phong phú, đa dạng của dân tộc Việt Nam, cam kết của Việt Nam đối với công tác bảo tồn, gìn giữ các giá trị văn hóa của nhân loại, đề cao tôn trọng đa dạng văn hóa, gắn kết cộng đồng, khuyến khích đối thoại giữa các cá nhân, các cộng đồng và các dân tộc khác nhau vì sự khoan dung, tình yêu và lòng bác ái đúng theo tôn chỉ và mục tiêu cao đẹp của UNESCO./.
Hoàng Anh (tổng hợp)