Khi tiết trời vào đông, mọi vật đều chìm trong giá buốt, lạnh lẽo. Thế nhưng đâu đó giữa những trang viết của Thạch Lam vẫn ấm áp tình người, sưởi ấm cho tâm hồn những số phận trẻ thơ bất hạnh. “Gió lạnh đầu mùa” – thông điệp yêu thương con người, chính là một trong những ngọn lửa nóng cháy ấy.
I. Tìm hiểu chung
1. Truyện
Truyện là một loại tác phẩm văn học, sử dụng phương thức kể chuyện, bao gồm các yếu tố chính như cốt truyện, bối cảnh, nhân vật, …
2. Tác giả
Nhà văn Thạch Lam (1910- 1942), tên thật là Nguyễn Tường Vinh, sau đổi là Nguyễn Tường Lân, bút danh chính là Thạch Lam. Ông sinh ra tại Hà Nội, thuở nhỏ sống tại Cẩm Giàng, Hải Dương. Thạch Lam là nhà văn nổi tiếng, viết nhiều truyện ngắn với phong cách nhẹ nhàng, tinh tế, thấm đẫm tình yêu thương con người, nhất là đối với trẻ thơ.
3. Văn bản
Thuộc thể loại truyện ngắn, với ngôi kể thứ ba, đoạn trích thuộc phần cuối của truyện ngắn cùng tên, in trong “Gió đầu mùa” năm 1937.
II. Trải nghiệm, suy ngẫm và phản hồi
1. Hình ảnh những đứa trẻ nơi phố chợ nghèo trong một ngày đầu đông giá rét
a. Nhân vật cậu bé Sơn
Sơn là cậu bé con nhà khá giả, được sự yêu thương, chăm chút của mẹ và chị. Giữa mùa đông, cậu bé được mặc nhiều lớp áo ấm áp. Vì thế, cậu bé vui sướng ưỡn ngực khoe với các bạn về áo mới. Trong lời nói của mình, cậu bé Sơn cho độc giả thấy rõ niềm tự hào khi nghe lũ trẻ khen áo ấm của mình: “Ở Hà Nội, chứ ở đây làm gì có.” Nhưng khi thấy Hiên, cậu chân thành quan tâm: “Sao không bảo u mày may cho?”.
Lời nói thơ ngây, hồn nhiên nhưng thể hiện rõ sự tốt bụng, nhân hậu. Đặc biệt, trong suy nghĩ của Sơn, ta thấy rõ cậu bé là một người giàu tình cảm. Nhìn thấy Hiên, Sơn chợt nhớ ra nhà cô bé rất nghèo, cậu động lòng thương (Hiên cũng cùng tuổi với Duyên- em gái nhỏ đã mất của Sơn) và bàn với chị lấy áo của Duyên cho bé Hiên mặc.
Hành động của Sơn là hành động tự nguyện, xuất phát từ tấm lòng tốt vô tư, không toan tính. Đây cũng là chi tiết tiêu biểu với những từ ngữ then chốt như “chợt nhớ”, “động lòng thương”, “nhớ thương”, “ý nghĩ tốt bỗng thoáng qua” và “trong lòng tự nhiên thấy ám áp, vui vui”. Các từ ngữ này góp phần tạo nên “diện mạo” của chi tiết tiêu biểu trong truyện. Từ đó, giúp người đọc bước đầu hình dung, cảm nhận được tình cảm, tính cách của nhân vật.
Có thể nói, thông qua ngoại hình, hành động, cử chỉ, lời nói, đặc biệt là suy nghĩ, cậu bé Sơn đã hiện lên trong tâm trí người đọc một cách rõ nét, sinh động. Đó là một cậu bé hồn nhiên, ngây thơ nhưng tâm hồn trong sáng, chân thành, nhân hậu, giàu lòng nhân ái và vị tha.
b. Nhân vật chị Lan
Chị Lan là chị lớn trong nhà. Chị biết giúp mẹ chăm sóc Sơn, dẫn Sơn đi chơi. Đến nơi, trông thấy Hiên co ro đứng nhìn từ xa, Lan gọi Hiên: “Lại đây chơi với tôi.” Lời nói chân thành, đầy sự quan tâm đối với Hiên. Khi nghe em bàn về việc cho Hiên mượn áo, Lan đồng ý ngay, cô “hăm hở” chạy về nhà lấy áo cho Hiên. Cả Sơn và Lan đều là những cô cậu bé tuy nhỏ tuổi nhưng lại có tấm lòng quảng đại chan chứa tình thương, lòng nhân ái.
c. Nhân vật cô bé Hiên và những đứa trẻ nghèo khổ
Cô bé Hiên là đối tượng được hai chị em Sơn quan tâm, giúp đỡ. Nhà cô bé nghèo khó. Giữa cái rét căm căm của mùa động, Hiên chỉ có “manh áo rách tả tơi, hở cả tay và lưng”. Cũng như Hiên, thằng Cúc, thằng Xuân, con Tý, con Túc đều ăn mặc không khác ngày thường, “những bộ quần áo nâu bạc đã rách vá nhiều chỗ”. Mỗi khi có cơn gió thổi qua, môi chúng tím lại, hai hàm răng va vào nhau lập cập.
Một bức tranh ảm đạm, tối tăm về cuộc sống của con người lao động nghèo khổ ở nơi phố chợ nghèo đã được tác giả khắc họa qua cái nhìn chân thật của cậu bé Sơn. Ở đây, chúng ta cảm nhận được cái nhìn đồng cảm, xót thương của tác giả qua góc nhìn của nhân vật. Từ đây, thông điệp yêu thương này đã cất cánh bay lên giữa ngày mùa đông giá rét, làm ấm lòng độc giả bao thế hệ.
2. Cốt truyện
Câu chuyện được Thạch Lam xây dựng trên tình huống hai chị em Sơn cho cô bé hàng xóm nghèo mượn chiếc áo của em gái mình (đã mất). Sự việc này đã giúp người đọc thấy rõ được tính cách của nhân vật, góp phần thể hiện thông điệp toát lên từ chủ đề của văn bản. Đồng thời, chính sự việc này đã tác động đến cách ứng xử của hai người mẹ ở cuối truyện.
Mẹ của bé Hiên mang trả lại áo cho mẹ Sơn. Có thể thấy, đây là một người mẹ nghèo khó nhưng giàu lòng tự trọng. Còn mẹ của hai chị em Sơn và Liên đã cho mẹ của Hiên mượn tiền để may áo cho con. Bà vừa là người mẹ nặng lòng với con cái (với bà, chiếc áo là kỉ vật thiêng liêng về đứa con gái nhỏ đã mất) vừa là người mẹ thấu tình đạt lí trước hành động của Lan và Sơn- tự hào vì con mình là người tốt bụng nhưng vẫn nhắc nhở con phải suy nghĩ cẩn trọng trước khi làm, không tự tiện chạm vào vật riêng của người khác.
Mỗi người mẹ đều có nỗi khổ đau riêng. Nhưng nhờ có tình thương làm điểm tựa, họ đã vực dậy, đi về phía trước. Với mẹ Sơn, hai chị em Sơn chính là niềm an ủi cho nỗi đau mất con, là niềm vui và tự hào vì con đã làm được điều tốt. Còn hai chị Sơn, mẹ là người chở che, yêu thương và kính trọng (hai đứa trẻ luôn sợ mẹ mắng, mẹ buồn). Cả gia đình Sơn lại trở thành điểm tựa tinh thần, giúp đỡ cho mẹ con bé Hiên. Suy rộng ra, họ chính là điểm tựa tinh thần, nâng đỡ nhau trong cuộc sống:
3. Đề tài và chủ đề
Câu chuyện lấy đề tài về cuộc sống của những đứa trẻ nơi phố chợ nghèo trong một ngày đầu đông. Từ đó, Thạch Lam nêu bật lên chủ đề của truyện là tình yêu thương, sự đồng cảm, sẻ chia, giúp đỡ lẫn nhau của con người trong cuộc sống.
III. Tổng kết
“Gió lạnh đầu mùa” là một trong những tác phẩm tiêu biểu của Thạch Lam. Với hình tượng nhân vật là những đứa trẻ có tâm hồn trong sáng, giàu lòng thương người, cốt truyện nhẹ nhàng, tác giả đã trở thành một nhà thám hiểm tâm hồn, mang thông điệp yêu thương đi gieo rắc khắp mọi ngóc ngách tâm hồn độc giả, tạo nên một thế giới, một “vũ trụ Thạch Lam” tinh tế, nhẹ nhàng và nhân văn. Dù đã hơn nửa thập kỉ trôi qua, nhà văn và tác phẩm của ông vẫn để lại những dư vị nồng nàn của tình thương, lòng nhân ái mặc cho thời gian dời đổi.
IV. Luyện tập, củng cố, mở rộng
Đọc truyện “Cô bé bán diêm” và so sánh hai câu chuyện này ở các phương diện nhân vật (cô bé bán diêm và cô bé Hiên), cốt truyện ( kết thúc truyện), đề tài và chủ đề.
Gợi ý đáp án:
Các phương diện so sánh
Gió lạnh đầu mùa
Cô bé bán diêm
Nhân vật
Cô bé Hiên nghèo khổ được sự quan tâm, giúp đỡ của cả gia đình Sơn.
Cô bé bán diêm nghèo khổ bị người bố hành hạ, mọi người xung quanh vô tâm, duy chỉ người bà là điểm tựa tinh thần.
Cốt truyện
Kết thúc có hậu, nhẹ nhàng (mẹ Sơn cho mẹ Hiên mượn tiền may áo cho con).
Kết thúc không có hậu ( Cô bé chết rét giữa mùa đông).
Đề tài
Cuộc sống của những đứa trẻ nơi phố chợ nghèo trong một ngày đầu đông.
Cuộc sống của những đứa trẻ nghèo nơi thành thị xa hoa trong đêm Giáng Sinh.
Chủ đề
Tình yêu thương, sự đồng cảm, sẻ chia, giúp đỡ lẫn nhau của con người trong cuộc sống.
Tình yêu thương, sự đồng cảm, sẻ chia, giúp đỡ lẫn nhau của con người trong cuộc sống. Đồng thời, tố cáo, phê phán xã hội lạnh lùng, thờ ơ.
Cô Trần Thị Thùy Duyên – Trường TH-THCS-THPT Lê Thánh Tông
(Hệ thống trường Nguyễn Khuyến)