Cây lúa là một trong năm loại cây lương thực hàng quan trọng đầu thế giới (bốn loại còn lại là ngô, lúa mì, sắn và khoai tây). Dưới đây là một bài viết về các điều kiện tác động đến sự phát triển của cây lúa, bao gồm các yếu tố khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng,… Cùng Sinh Học Châu Á tìm hiểu đặc điểm sinh thái của cây lúa để canh tác lúa hiệu quả nhất nhé!
1. Yếu tố nhiệt độ và cây lúa
Nhiệt độ là yếu tố ảnh hưởng đến tốc độ sinh trưởng của cây lúa.
Khoảng nhiệt tối ưu để cây lúa sinh trưởng và phát triển khỏe mạnh là từ 20oC – 30oC.
Nhiệt độ trên 40oC và dưới 17oC thì quá trình tăng trưởng của cây sẽ bị ức chế, cây phát triển chậm. Nếu nhiệt độ dưới 13oC duy tri trong liên tiếp 7 ngày sẽ khiến cho cây bị chết.
Mỗi giai đoạn của cây sẽ có các khoảng nhiệt tối hảo, tùy thuộc vào từng chủng loại giống.
Bảng: Một số thông số nhiệt độ theo từng giai đoạn của lúa mà bà con có thể tham khảo:
Giai đoạn
Nhiệt độ
Tối thiểu
Tối đa
Tối hảo
Nảy mầm
10
45
20 – 35
Hình thành mạ
12 -13
45
25 – 30
Ra rễ
16
35
25 – 28
Vươn lá
7 – 12
45
31
Đẻ nhánh
9 – 16
33
25 – 31
Tượng khối sơ khởi
15
–
–
Phát triển đòng
15 – 20
38
–
Thụ phấn
22
35
30 – 33
Chín
12 – 18
30
20 – 25
*Tham khảo từ Giáo trình cây lúa, biên soạn bởi Nguyễn Ngọc Đệ
2. Ánh sáng
Ánh sáng tác động đến sinh trưởng sinh dưỡng và sinh trưởng sinh thực của cây lúa ở 2 yếu tố: cường độ ánh sáng và thời gian chiếu sáng (quang kỳ).
- Cường độ ánh sáng: ảnh hưởng đến khả năng quang hợp của cây. Trung bình cây lúa chỉ nhận 65% tổng lượng bức xạ. Cường độ ánh sáng ảnh hưởng đến giai đoạn sinh trưởng và năng suất lúa.
Giai đoạn cây con: nếu thiếu ánh sáng cây sẽ phát triển kém, không nở bụi, lá chuyển vàng.
Giai đoạn phân hóa đòng: nếu thiếu ánh sáng thì bông sẽ nhỏ, hạt ít, hạt lép, dễ bị sâu bệnh.
Giai đoạn lúa trổ: thiếu ánh sáng giai đoạn này làm ảnh hưởng đến quá trình vào gạo của cây, số hạt trên bông giảm, hạt bị lem lép, lóng vươn dài khiến cây dễ đổ ngã.
Giai đoạn lúa chín: giai đoạn này nếu có đủ ánh sáng, ánh sáng mạnh thì quá trình chín của lúa sẽ diễn ra nhanh và đồng loạt hơn.
- Quang kỳ: lúa thuộc nhóm cây ngắn ngày. Lúa chỉ làm đòng và trổ bông khi có quang kỳ thích hợp.
3. Lượng mưa và gió
Từ xa xưa, ông bà ta có câu “nhất nước, nhì phân” để chỉ rõ vai trò quan trọng của nước đối với canh tác nông nghiệp. Lượng nước cung cấp cho các ruộng lúa chủ yếu từ nguồn nước mưa. Trung bình lượng mưa cần thiết cho cây lúa trong một ngày dao động từ 6 – 9mm.
Việt Nam thuộc vùng nhiệt đới gió mùa, có hai mùa (mùa khô và mùa mưa) rõ rệt.
Vào mùa khô thì chịu ảnh hưởng của gió Đông – Bắc lạnh và khô.
Vào mùa mưa thì ảnh hưởng chủ yếu bởi gió Tây – Nam nóng ẩm, mưa nhiều.
Cường độ gió thích hợp sẽ giúp quá trình quang hợp và hô hấp diễn ra thuận lợi hơn. Ngược lại nếu gió quá mạnh sẽ làm cho chuỗi quá trình làm đòng, trổ bông, thụ phấn, thụ tinh và tích lũy đường bột bị ảnh hưởng xấu.
4. Thủy văn
Sự lên xuống của mực nước, thủy triều đã hình thành nên các khu vực canh tác khác nhau.
Xem thêm: Đặc điểm của cây lúa tại đây!
5. Đất đai
Lúa thích hợp với nhiều loại đất trồng. Các loại đất trồng lúa cần chứa nhiều dinh dưỡng, tơi xốp, thoáng khí, có khả năng giữ nước và tầng canh tác tốt.
Đất trồng có độ pH dao động trong khoảng 5,5 – 7,5 là thích hợp trồng lúa. Thành phần cơ giới của đất là đất thịt hoặc đất thịt pha sét sẽ giúp cây lúa phát triển tốt.
Tuy nhiên, trong thực tế, trải qua quá trình chọn lọc và thích nghi, hiện nay cây lúa nước có thể trồng ở nhiều loại đất trồng “khắc nghiệt” hơn như là đất khô hạn, nhiễm phèn, ngập úng,…
Các yếu tố sinh thái của cây lúa rất quan trọng. Chúng liên quan đến tập quán canh tác lúa của từng địa phương trên cả nước. Việc hiểu rõ các yếu tố này sẽ giúp bà con lý giải được những nguyên nhân cây lúa phát triển tốt hay không tốt và có các phương pháp “bắt thuốc đúng bệnh” cho ruộng lúa của mình.