1. Sóng thần là gì? <?xml:namespace prefix=”o” ns=”urn:schemas-microsoft-com:office:office” ? ?>
Sóng thần là một chuỗi các đợt sóng lớn có bước sóng dài được sinh ra do các biến động địa chất mạnh mẽ xảy ra ở đáy biển và đại dương tại gần bờ hoặc ngoài khơi. Khi sự di chuyển đột ngột của các cột nước lớn xảy ra, hoặc đáy biển đột ngột nâng lên hay hạ xuống do tác động của động đất, sóng thần được hình thành dưới tác động của trọng lực. Các đợt sóng nhanh chóng lan truyền trong môi trường nước và trở nên vô cùng nguy hiểm với khả năng tàn phá lớn khi chúng tiến vào bờ biển nông.
Ngày nay, tên gọi quốc tế của sóng thần là Tsunami. Từ “Tsunami” có xuất xứ từ tiếng Nhật, trong đó “tsu” nghĩa là “càng” và “nami” nghĩa là “sóng”. Các thuật ngữ “seismic wave” (sóng địa chấn) hoặc “tidal sea wave” (sóng triều đại dương) đôi khi được sử dụng một cách nhầm lẫn để diễn tả hiện tượng này. Thuật ngữ sóng địa chấn dùng để mô tả sóng thần là không chính xác do sóng thần còn được sinh ra bởi các hiện tượng phi địa chấn, như hoạt động phun trào núi lửa, trượt lở của người Nhật từ thời xa xưa đất ngầm dưới biển và va chạm thiên thạch. Ngoài ra, sóng thần có đặc điểm vật lý rất khác biệt so với sóng triều. Sóng triều là những dao động mang tính chu kỳ, liên quan đến sự lên, xuống của thuỷ triều sinh ra bởi lực hấp dẫn giữa mặt trời, mặt trang và trái đất. Sóng thần không liên quan đến thời tiết cũng như thuỷ triều.
2. Sóng thần khác với sóng thông thường như thế nào?
Sóng mà chúng ta nhìn thấy ở biển được hình thành do gió thổi trên mặt biển. Độ mạnh của sóng tuỳ thuộc vào độ mạnh của gió và khoảng cách mà gió thổi. Thông thường bước sóng khoảng từ vài chục xentimét và có thể đến một vài chục mét. Tốc độ dịch chuyển qua đại dương từ vài km/h đến 100 km/h.
Sóng thần có những đặc điểm khác biệt so với sóng thông thường, cường độ của các chấn động là những yếu tố đầu tiên quyết định kích thước và năng lượng của sóng. Độ cao của sóng lúc mới hình thành rất nhỏ, thường nhỏ hơn một vài xentimét. Mặc dù vậy, bước sóng lại lớn hơn rất nhiều so với sóng thông thường, lên đến vài trăm kilômét. Tuỳ thuộc vào độ sâu mực nước nơi sóng truyền qua, nó có thể đạt đến 800km/h.
3. Nguyên nhân nào dẫn đến sự hình thành sóng thần?
Sóng thần hình thành từ trượt đất.Hiếm xảy ra hơn là sóng thần sinh ra do quá trình đá lở, băng lở, trượt hoặc quá trình sụt lún đất ở đáy vùng biển nông một cách đột ngột (thường là do sự di chuyển của nền biến khi có cáctrận động đất mạnh). Ví dụ vào thập kỷ 80, do hoạt động kiến tạo trong vùng, việc xây dựng đường băng cho sân bay dọc theo bờ biển phía nam nước Pháp đã gây ra trượt đất dưới đáy biển và kết quả làđã tạo nên cơn sóng thần đổ bộ trực tiếp vào hải cảng Thebes. Nguyên nhân của các vụ trượt đất dưới biển thường là do động đất và hậu quả là sinh ra các đợt sóng thần.
Trên thực tế, các nhà khoa học tin rằng trận sóng thần năm 1998 làm cho hàng nghìn người chết, phá huỷ các làng, thị trấn dọc ven biển phía Bắc Papua – New Guinea là do trầm tích đáy biển bị sụt lún mà nguyên nhân sâu xa là động đất. Có thể nói rằng, năng lượng của sóng thần từ những sự cố trượt đất, lở đá sẽ nhanh chóng suy yếu trên quãng đường chúng ta di chuyển trên biển. Tuy nhiên, trận sóng thần lớn nhất trên thế giới từng được chứng kiến lại là do hiện tượng lở đá ở vịnh Lituya, Alaskavào ngày 09/7/1958. Do trận động đất dọc theo đứt gãy Fairweather, hầu như 40 triệu m 3đá rơi cùng lúc xuống vùng biển phía trước vịnh, và sau đó xuất hiện một cột sóng thần vĩ đại cao 520m ở bờ bên kia vịnh. Ngọn sóng lớn đầu tiên có độ cao 180m di chuyển với tốc độ 160km/h. Nhưng sau đó thì năng lượng và độ cao của sóng thần này giảm rất nhanh, một trong số chúng di chuyển ra ngoài khơi và không thể ghi nhận bằng máy đo tại các trạm đo thuỷ triều.
7. Sóng thần có thể tạo ra do các hiện tượng rơi các tiểu hành tinh (asteroid) hay thiên thạch (meteorite) không?
Thật là may mắn cho loài người, vì trong thực tế rất hiếm khi các tiểu hành tinh hay thiên thạch đến được bề mặt trái đất. Hầu hết các mảnh thiên thạch bị cháy khi đi xuyên qua tầng khí quyển của trát đất. Tuy nhiên, trong quá khứ đã có những mảnh thiên thạch lớn va chạm với bề mặt hành tinh của chúng ta. Dấu ấn còn được ghi lại là những hồ sâu lớn nằm rải rác trên bề mặt trái đất. Có giả thuyết cho rằng có thể trong thời tiền sử, vào kỷ Creta cách đây 65 triệu năm, đã có một hành tinh rơi vào trái đất. Từ các dấu tích về sự tồn tại do va chạm của các mảnh thiên thạch hoặc tiểu hành tinh tại bề mặt trái đất, người ta khẳng định rằng chúng cũng rơi vào các biển và đại dương, đặc biệt là từ khi 4/5 bề mặt trái đất được bao phủ bởi
Thành phố Banda Aceh sau trận sóng thần.Theo thống kê, đến nay có chừng 80% số trận sóng thần xảy ra ở Thái Bình Dương, 10% xảy ra ở Ấn Độ Dương và từ 5-10% xảy ra ở Địa Trung Hải.
Qua kinh nghiệm trận sóng thần vừa xảy ra tại Nam Á, các chuyên gia Châu Âu bắt đầu kêu gọi xây dựng một hệ thống báo động sớm cho hiện tượng sóng thần ở vùng Địa Trung Hải.
_____________
Tài liệu tham khảo:
(1) Tsunmis: Causes, Consequences, Prediction and Response, in Encyclopedia of Life Support Systems (EOLSS).Eolss Publishers, Oxford , UK URL: http://www.colss.net.
(2) Frequently asked questions about tsunami, International Tsunami Information Center (ITIC). URL: http://www.prh.noaa.gov/itic/library/about-tsu/faqs.html.
(3) Frequently asked questions about tsunami, Pacific Tsunami Museum . URL: http://www.tsunami.org/faq.htm.
(4) Khoa học & Đời sống, 23/11/2005
Nguồn: Tạp chí “Địa cầu” số7,3/2005