Sự bùng nổ của Internet và điện thoại thông minh đã thay đổi cách con người tiếp cận thông tin và giải trí.
Trong dòng chảy nội dung trực tuyến khổng lồ, các sản phẩm giải trí dành cho người trưởng thành trở nên phổ biến và dễ tiếp cận hơn bao giờ hết. Chỉ cần vài thao tác đơn giản, người dùng có thể tiếp cận lượng lớn nội dung có tính kích thích cao.
Hệ thống phần thưởng của não phản ứng mạnh trước các kích thích tình dục (Ảnh: Freepik).
Sự thay đổi này không chỉ đặt ra câu hỏi về văn hóa và xã hội mà còn thu hút sự quan tâm của giới khoa học.
Trong nhiều năm qua, các nhà nghiên cứu thần kinh và tâm lý học đã tiến hành nhiều công trình nhằm tìm hiểu cách nội dung 18+ tác động đến hệ thống phần thưởng của não, khả năng điều tiết cảm xúc cũng như hành vi của con người.
Một số kết quả nghiên cứu cho thấy việc tiếp xúc thường xuyên với nội dung có cường độ kích thích mạnh có thể ảnh hưởng đến cách não bộ phản ứng với niềm vui, cách con người tìm kiếm sự thỏa mãn và thậm chí tác động gián tiếp đến chất lượng các mối quan hệ xã hội.
Dopamine và hệ thống phần thưởng của não
Trong cơ chế sinh học của con người, dopamine giữ vai trò trung tâm trong việc tạo ra cảm giác hứng thú và động lực. Khi con người trải nghiệm những hoạt động mang lại niềm vui như ăn uống, vận động hay quan hệ thân mật, não bộ sẽ giải phóng dopamine nhằm củng cố hành vi đó.
Các nghiên cứu thần kinh học cho thấy hình ảnh và nội dung kích thích tình dục có thể kích hoạt hệ thống phần thưởng của não một cách mạnh mẽ. Lượng dopamine được giải phóng khiến người xem cảm nhận rõ cảm giác hưng phấn và thỏa mãn trong thời gian ngắn.
Một nghiên cứu công bố trên tạp chí khoa học JAMA Psychiatry năm 2014 đã phân tích dữ liệu não bộ của những người có thói quen xem nội dung khiêu dâm thường xuyên.
Kết quả cho thấy mức độ tiêu thụ nội dung này có mối liên hệ với sự thay đổi trong hoạt động của vùng thể vân, khu vực đóng vai trò quan trọng trong việc xử lý khoái cảm và động lực hành vi.
Các nhà khoa học cho rằng khi hệ thống phần thưởng liên tục tiếp nhận kích thích cường độ cao, não bộ có xu hướng thích nghi với mức độ kích thích đó. Quá trình thích nghi này khiến các nguồn niềm vui thông thường trở nên kém hấp dẫn hơn so với trước đây.
Trong ngắn hạn, nội dung kích thích có thể mang lại cảm giác giải tỏa tạm thời. Khi dopamine tăng cao, một số vùng não liên quan đến căng thẳng và lo âu giảm hoạt động trong thời gian ngắn. Điều này lý giải vì sao nhiều người tìm đến nội dung 18+ khi cảm thấy buồn chán, căng thẳng hoặc cô đơn.
Tuy nhiên, các chuyên gia tâm lý cảnh báo rằng cách giải tỏa này chỉ mang tính tạm thời. Khi cảm giác hưng phấn qua đi, những cảm xúc tiêu cực ban đầu vẫn tồn tại.
Nếu thói quen này lặp lại nhiều lần, người xem có thể hình thành vòng lặp tìm kiếm kích thích mạnh mỗi khi đối diện với trạng thái tâm lý khó chịu.
Ba thay đổi phổ biến trong hoạt động của não bộ
Nhiều công trình nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học thần kinh chỉ ra rằng việc tiếp xúc lặp lại với các kích thích cường độ cao có thể dẫn tới một số thay đổi thích nghi trong hoạt động của não bộ.
Thay đổi đầu tiên liên quan đến độ nhạy của hệ thống phần thưởng. Khi não thường xuyên tiếp nhận kích thích mạnh, phản ứng đối với các nguồn niềm vui thông thường có thể suy giảm.
Những hoạt động vốn mang lại cảm giác tích cực như giao tiếp xã hội, luyện tập thể chất hoặc hoàn thành mục tiêu cá nhân đôi khi không còn tạo được mức hứng thú như trước.
Khi não quen với kích thích mạnh, những niềm vui đời thường có thể kém hấp dẫn hơn (Ảnh: Getty).
Thay đổi thứ hai là xu hướng ưu tiên những nguồn thỏa mãn tức thời. Nội dung kích thích trực tuyến có đặc điểm dễ tiếp cận và mang lại cảm giác hưng phấn gần như ngay lập tức.
Khi thói quen này lặp lại trong thời gian dài, một số cá nhân có thể trở nên kém kiên nhẫn với những hoạt động đòi hỏi nỗ lực và thời gian tích lũy.
Thay đổi thứ ba liên quan đến khả năng kiểm soát hành vi. Các vùng não nằm ở vỏ não trước trán chịu trách nhiệm điều chỉnh quyết định và kiểm soát xung động.
Một số nghiên cứu thần kinh học cho thấy việc tiếp xúc kéo dài với kích thích mạnh có thể ảnh hưởng đến hoạt động của khu vực này, từ đó làm suy giảm khả năng tự kiểm soát ở một bộ phận người dùng.
Bên cạnh những yếu tố sinh học, bối cảnh xã hội hiện đại cũng góp phần định hình hành vi của người trẻ.
Báo cáo của Trung tâm Nghiên cứu Pew cho thấy tỷ lệ nam giới trẻ độc thân tại Mỹ gia tăng rõ rệt trong thập niên gần đây. Năm 2022, khoảng 63% nam giới dưới 30 tuổi cho biết họ chưa có mối quan hệ tình cảm ổn định.
Các nhà xã hội học cho rằng sự phổ biến của mạng xã hội và ứng dụng hẹn hò đã thay đổi đáng kể cách con người tiếp cận các mối quan hệ. Những nền tảng này thường tạo ra cảm giác luôn tồn tại nhiều lựa chọn tiềm năng hơn ở phía trước. Điều này đôi khi khiến việc xây dựng quan hệ bền vững ngoài đời thực trở nên khó khăn hơn.
Trong bối cảnh đó, một bộ phận người trẻ tìm kiếm sự giải tỏa cảm xúc trong môi trường trực tuyến. Những hoạt động như chơi game, lướt mạng xã hội hoặc tiêu thụ nội dung 18+ trở thành lựa chọn dễ tiếp cận và ít đòi hỏi cam kết hơn so với việc xây dựng quan hệ thân mật trong đời sống thực.
Xây dựng thói quen giúp não lấy lại cân bằng
Các chuyên gia sức khỏe tâm thần nhấn mạnh rằng bước đầu tiên để thay đổi là nhận diện nguyên nhân của hành vi. Nếu việc tìm đến nội dung kích thích xuất phát từ cảm giác cô đơn, căng thẳng hoặc áp lực tâm lý, giải pháp bền vững cần hướng tới việc giải quyết những yếu tố gốc rễ.
Nhiều nghiên cứu cho thấy những hoạt động tích cực như luyện tập thể thao, học tập kỹ năng mới hoặc tham gia hoạt động cộng đồng có thể giúp điều chỉnh hệ thống phần thưởng của não.
Một tổng quan khoa học đăng trên tạp chí Nature Reviews Neuroscience cho thấy vận động thể chất có khả năng điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến cảm giác hứng thú và động lực.
Ngoài ra việc giảm tiếp xúc với các nguồn kích thích từ môi trường trực tuyến cũng được khuyến nghị. Một số người lựa chọn thiết lập bộ lọc nội dung hoặc thay đổi thói quen sử dụng thiết bị số nhằm hạn chế các yếu tố dễ kích hoạt hành vi lặp lại.
Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng não bộ có khả năng thích nghi đáng kể trước những thay đổi trong hành vi và môi trường sống. Việc xây dựng thói quen lành mạnh, duy trì các hoạt động mang tính xã hội và vận động thể chất thường xuyên có thể giúp hệ thống phần thưởng dần trở lại trạng thái cân bằng, qua đó hỗ trợ sức khỏe tâm thần trong dài hạn.